میشل مازاوی (1926-2013)
میشل مازاوی (Michel Mazzaoui, 1926-2013) متخصص تاریخ عصر صفوی، زاده ناصره در فلسطین بود. فعالیتهای دانشگاهیاش را در دانشگاه امریکایی بیروت آغاز کرد، جایی که مدرک کارشناسیاش را از آنجا گرفت. پس از آن در مقام محقق در زمینۀ اختلافات مرزی در شبه جزیره عربستان به استخدام شرکت نفت عربستان سعودی (آرامکو) در آمد و چندی بعد، در 1959، آرامکو او را برای تحصیل در رشتۀ سیاست منطقهای به دپارتمان ادبیات و زبانهای شرقی دانشگاه پرینستون فرستاد. در پرینستون با مرشد فکری آیندهاش، مارتین دیکسون، ملاقات کرد. دیکسون او را به سوی مطالعات شیعه و تاریخ صفویه سوق داد و میشل از آن پس تا پایان عمرش این موضوعات را با علاقهای وافر دنبال کرد. در آن زمان دیکسون دکترایش را به تازگی، در 1958، از پرینستون گرفته استاد مطالعات ایرانی شده بود. میشل مازاوی نخستین تاریخدان در میان بسیار کسان است که دیکسون آموزش داد.
مازاوی در 1965 رسالۀ دکتری مهم و تأثیرگذاری دربارۀ آیین شیعه و برآمدن سلسلۀ صفوی نوشت که در 1972 با عنوان خاستگاه های صفویه: شیعه، صوفیه و غُلات منتشر شد.[1] این کتاب کاوشی است در تاریخ اجتماعی و مذهبی اواخر قرون وسطا در جهان فارسیزبان؛ دورانی مبهم میان حکمرانی مغول و عصر صفوی. مازاوی برای نخستینبار به مطالعۀ غُلات پرداخت و مجموعۀ متنوعی از جنبشهای علوی اعم از حروفیه، سربداران، مشعشعه و صفویه را از حیث تاریخی بررسی کرد. او این شورشیان منجیگرا را، که رهبرانشان به بهانۀ عدالت اجتماعی مدعی الوهیت بودند، با شیعیان، صوفیه و غلات در یک دسته قرار داد و آنگاه پیوندهای درونی زبان مرجع مشترک میان ایشان را وانمود. به لطف آثار پیشرو کسانی چون مازاوی، مطالعات غُلات اکنون رونق یافته است.
مازاوی همچنین به بررسی تذکرۀ صفوتالصفا نیز تعلق خاطر داشت. این تذکره در شرح حال و سلوک شیخ صفیالدین اردبیلی (650-735ق/1252-1334م) است که مریدش، ابن بزازبه، آن را به فاصلۀ یک نسل پس از فوت شیخ صفیالدین نوشته است. این اثر دستخوش تفسیر و تحویلهای متفاوت شده که مهمترین آنها در سایه توجهات شاه تهماسب در 940ق/1533م صورت گرفته است. این تفسیر ویژه نقشی اساسی در مشروعیت خاندان صفوی داشت و شجرهنامۀ این دودمان را به امام هفتم شیعیان، موسی کاظم، میرساند. مازاوی در یادنامۀ بزرگداشت دوست و همکارش جان وودز مینویسد:
گاهی اوقات در نخستین دورههای کاریام در زمینۀ تاریخ صفویه احساسی داشتم که من برگزیده شده بودم تا این اثر را ویرایش و منتشر کنم. مدتها این تعهد را جدی گرفتم و شروع کردم به یافتن و نجات دادن نسخههای خطی صفوت . . .[2]
مازوای بهسرعت متوجه شد که به تنهایی از انجام این عمل خطیر بر نمیآید و بنابراین در این زمینه به همکاری با هانس رومر در بخش شرقشناسی دانشگاه آلبرت لودویگ در فرایبورگ پرداخت. دانشگاه یوتا و دانشگاه فرایبورگ از انتشار ویرایش پنج جلدی تذکره صفوت به توسط پنج دانشمند (رومر، خیرالله، هارمن، گلاسن و مازاوی) حمایت کردند. ایران، ایالات متحده و آلمان از این پروژه پشتیبانی مالی میکردند، اما شوربختانه پس از انقلاب 1357 ایران این پشتیبانی قطع شد. مازاوی امید داشت که روزی دوباره این پروژه احیا شود: ”همایش های فراوانی از زمان انقلاب برگزار شده است، اما هنوز نوبت به شیخ صفی نرسیده است.“[3]
در 1990، مازاوی و یکی از دیگر شاگردان دیکسون، ورا مورین، تعدادی از شاگردان و همکاران دیکسون را به منظور انتشار اثری در بزرگداشت استاد، همکار و دوست عزیزشان دعوت کردند. این اثر با نام مطالعات خردمندانه دربارۀ اسلام: مقالاتی در تجلیل از مارتین ب. دیکسون منتشر شد.[4] این کتاب نشان از وسعت پژوهشهای مورد علاقۀ دیکسون در حوزۀ زبان فارسی، متون فارسی – یهودی، و زبانهای ترکی و عربی و نیز رشتههای دیگری همچون تاریخ، زندگینامهنویسی، عرفان، فلسفه، دینپژوهی و فلسفۀ هنر دارد.
پس از درگذشت دیکسون در 1991، مازاوی در مقام پیشکسوت حوزۀ مطالعات صفوی در 1998 کنفرانسی را در سالتلیکسیتی برگزار کرد که تاریخدانان متخصص دورههای تیموری، آققویونلو، صفویه، مغول و عثمانی را صمیمانه گرد هم آورد. ماحصل این کنفرانس در کتاب ایران صفوی و همسایگانش منتشر شده است.[5]
میشل مازاوی تا زمان بازنشستگیاش در 2009، در دانشگاه امریکایی بیروت، دانشگاه فرایبورگ، دانشگاه پرینستون، دانشگاه مکگیل و دانشگاه یوتا تدریس کرد. همکاران و شاگردانش او را چونان استاد، دانشمند و دوستی سخی، طناز و فداکار در خاطر خواهند داشت. مازاوی در 5 دسامبر 2013 در میامی فلوریدا در خانۀ خواهرش رُز و در میان خواهرزادگانش چشم از جهان فروبست.
[1]Michel Mazzaoui, Origins of the Safavids: Shi’ism, Sufism and Ghulat (Wiesbaden: F. Steiner, 1972).
این کتاب به فارسی ترجمه شده است. بنگرید به میشل مزاوی، پیدایش دولت صفوی، ترجمۀ یعقوب آژند (تهران: نشر گستره، 1363).
[2]Judith Pfeiffer and Sholeh A. Quinn (eds.), History and Historiography of Post-Mongol Central Asia and the Middle East. Studies in Honor of John E. Woods, in collaboration with Ernest Tucker (Wiesbaden: Harrassowitz, 2006), 305.
[3]Pfeiffer and Quinn (eds.), History and Historiography, 305.
[4]Michel Mazzaoui and Vera B. Moreen (eds.), Intellectual Studies on Islam: Essays Written in Honor of Martin B. Dickson (Salt Lake City: University of Utah Press, 1990).
[5]Michel Mazzaoui (ed.), Safavid Iran and her Neighbours (Salt Lake City; University of Utah Press, 2003).
