حبل¬المتین متینی
حبل المتین از قدیمترین نشریاتی است که در عصر ناصرالدینشاه (ح. 1264-1313ق/1848-1896م) به مدیری و نویسندگی سیدجلالالدین کاشانی (1280-1349ق/1864-1931م)، ملقب به مؤیدالاسلام، در کلکتۀ هندوستان منتشر میشده است. نخستین شمارۀ حبل المتین در 10 جمادیالثانی 1311/19 دسامبر 1893م و آخرین شمارۀ آن در آذر 1309/دسامبر 1930م انتشار یافته و با مرگ مدیر و نویسندۀ آن، نشریه هم تعطیل شده است.
نشر حبلالمتین در هند مانند نشریاتی چون ارشاد در باکو، اختر در استانبول، قانون در لندن و حکمت در مصر دربرگیرندۀ مقالاتی روشنگرانه در ستیز با استبداد سیاسی و دینی درون ایران بوده و بیشتر گفتارهای جلالالدین کاشانی به توضیح و تحلیل آزادی و حکومت قانون و نقد مداخلات سیاسی روس و انگلیس در ایران اختصاص داشته است.
حبل المتین گذشته از محبوبیت در میان روشناندیشان ایرانی، نزد محافل مذهبی در شهرهای تهران و اصفهان و نجف نفوذ داشته و در دورۀ استبداد صغیر در ایران، علما را به مقاومت و ستیز با استبداد سیاسی و برقراری حکومت مشروطه برمیانگیخته است. از آنجا که نشر و حتی خواندن حبل المتین در ایران ممنوع و مخاطرهآمیز بوده، دوستان و یاران جلالالدین کاشانی در ایران به توزیع آن همت میکردهاند. انتشار حبل المتین در پی کودتای مرتجعان علیه مشروطهخواهان دچار وقفه شد، اما با برقراری مشروطه در تهران بار دیگر امکان نشر یافت. ناگفته نماند که حبل المتین ناشر کتابها و نشریات دیگری مانند مفتاح ظفر و آزاد به فارسی و مُلک و ملت به انگلیسی بود.
و امّا من سالها پیش در گفتاری دربارۀ بهار و نقد ادبی در مجلۀ ایرانشناسی، به اعترافی از ملکالشعرای بهار (1265-1330ش/1886-1951م) در شرح احوال خود در مقدمۀ کتاب تاریخ مختصر احزاب سیاسی در ایران اشاره کرده بودم. به این معنی که وقتی بهار در جوانی شعر و مقالهای برای انتشار در حبلالمتین میفرستد، سیدجلالالدین کاشانی، سردبیر آن نشریه، ضمن اعلام وصول آن به صراحت به بهار یادآور میشود که شعرش خوب است و چاپ خواهد شد، اما مقالهاش به علت نثر بد و نامفهوم آن قابل چاپ نیست.
استاد متینی در پی خواندن مقالۀ من ضمن ستایش از صراحت و صداقت جلالالدین کاشانی میگفت که پدر او از خویشان و یاران آن بزرگوار بوده و توزیع حبل المتین را که به صورت مخفیانه از هندوستان به ایران میرسیده، برعهده داشته است تا آنجا که انتخاب نام خانوادگی ”متینی“ را برای خود از عنوان آن نشریه و نام جلال را برای فرزندش از نام سردبیر آزاده و دلیرش گرفته است.
و اما حالا که مرا به مساهمت در نوشتن یادداشتی در بزرگداشت استاد جلال متینی فراخواندهاند، با یادآوری آن خاطره دیدم که به راستی جلال متینی فقط نام را از آن نویسندۀ سختکوش تبعیدی دلیر و دانشمند نگرفته است که در مراتب دوستداری از وطن و آزادی و آزادگی و صراحت و بیپروایی در بیان عقیده نیز با نویسنده و مدیر حبل المتین همانندیهایی دارد.
بخشی از آثار به جا مانده از استاد متینی، جدا از تصحیح متون باارزش قدیم فارسی، گفتارهایی است صریح و مستدل و دلسوزانه در بیان اهمیت وحدت ملی و قومی و فرهنگی ایران و حفظ تمامیت و استقلال ایران.
به راستی که حبل المتین متینی ریسمان محکم و پیوند استوار اوست با تاریخ و فرهنگ ایرانی و زبان فارسی و بزرگداشت او بزرگداشت تاریخ و فرهنگ ایرانی و زبان فارسی است.
