مطبوعات و شعر جدید ایران

حشمت مؤید

مطبوعات و شعر جدید ایران: edward g.browne

ادوار براون the press and poetry of modern persia

with a new preface by amin banani

با مقدمه‌ای از امین بنانی kalima?t press,los angeles 1983

کلمات پرس،لوس آنجلس 1983 pp.43+357,$ 35.00

43+357 صفحه،قیمت 35 دلار

این کتاب تجدید چاپ یکی از آثار معروف ادوارد براون است که نخست بار هفتاد سال پیش در 1914 منتشر شد و نسخه‌های آن دیگر مطلقا نایاب شده بود و اینک مطبعهء نو بنیاد کلمات پرس در کالیفرنیا آن را بار دیگر در دسترس علاقه‌مندان و محققان تاریخ‌ معاصر ایران قرار داده است.

چنان‌که از عنوان کتاب پیداست براون در این مجلد دو اثر متفاوت را که نمایانگر توجه و علاقه‌مندی شدید او به تحولات تاریخ سیاسی ایران در قرن بیستم وانعکاس این‌ انقلاب سیاسی و فکری در شعر فارسی است،یکجا فراهم آورده است.وی چهار سالی‌ پیش از انتشار کتاب حاضر نخستین و یکی از بهترنی آثار موجود راجع به تاریخ انقلاب‌ مشروطه را منتشر کرده بود.کتاب حاضر را در حقیقت باید نوعی تتمه یا ذیل بر اثر مزبور بشمار آورد.

و اما دو اثر کاملا متفاوتی که در این مجلد فراهم آمده یکی فهرست روزنامه‌ها و مجلات فارسی است و دیگری گزیدهء اشعار سیاسی در سالهای اول این قرن و انقلاب‌ مشروطه.

اثر اوّل در حقیقت تألیف میرزا محمد علی خان تربیت است که اصل فارسی آن را «ورقی از دفتر تاریخ مطبوعات ایرانی و فارسی»نامیده است.مرحوم تربیت پیش از مهاجرت به استانبول که بدنبال اشغال تبریز در 1911 بوسیلهء سربازان روسی صورت‌ گرفت،مجموعهء بزرگی از جراید فارسی گردآورده و مشخّصات دقیق آنها را یادداشت‌ کرده بوده است.این مجموعه و یادداشتها در غیبت او از تبریز از میان رفته است و او در تبعید استانبول بکمک حافظه واستفاده از منابع موجود در آن شهر رسالهء حاضر را تهیه‌ کرده و برای ترجمه به انگلیسی در اختیار براون گذاشته است.تصادف را در همان سال‌ 1911 و مقارن تدوین این یادداشتها به دست مرحوم تربیت،رابینو،نایب قنسول انگلیس‌ در رشت که به امور فرهنگی بیش از وظایف اداری خویش دلبستگی داشته،جزوه‌ای در 29 صفحهء بزرگ شامل صورت اسامی 243 روزنامهء فارسی منطبعه در داخل و خارج‌ ایران در همان شهر رشت منتشر کرده است و هنگامی که شخصا از ایران به کشور مغرب‌ منتقل شده مجموعهء جراید خود را اختیار براون نهاده است.براون یادداشتهای تربیت و جزوهء چاپی راببینو را درهم آمیخته و کمبودهای آن دو را تا آنجا که در توانش بوده با استفاده از مجموعهء روزنامه‌ها که از رابینو بدو رسیده یا خود گردآورده بوده است برطرف‌ کرده است.حاصل کوشش او این اثر حاضرست که بطور عمده فهرست 371 روزنامه و مجله است که در طول 65 سال یعنی از آغاز تاریخ روزنامه‌نگاری در ایران بسال 848 و عربی و فرانسوی و معدودی نیز گرچه به فارسی است در کشورهایی مانند ترکیه و مصر و هندوستان منتشر می‌شده است.براون پس از ترجمهء گفتار تربیت دربارهء هرروزنامه و مجله،اطلاعات لازم دیگر مربوط به قطع روزنامه،شمار صفحات،تاریخ شروع،محل‌ چاپ،بهای اشتراک،نام صاحب امتیاز و مدیر نویسندگان اصلی و مسلک سیاسی و پاره‌ای مشخّصات دیگر را بر آن افزوده و با حروف ریز در زیر هر عنوان درج کرده‌ است.

مطالعهء دقیق این فهرست و ضمیمهء آن،که صورتی است از نخستین 162 کتاب و رسالهء مهم که از بدو تأسیس چاپخانه در ایران تألیف یا ترجمه و منتشر شده است، گوشه‌ای از تاریخ فرهنگی ایران را روشن می‌کند و خوانندهء کنجکاو را تا حدّی با پاره‌ای از خلقیات ایرانیان و اوضاع سیاسی و مذهبی و اقتصادی کشور در آن سالهای‌ امید آشنا می‌سازد.هرچند عدد 371 در بادی نظر سخت چشمگیرست امّا توجه به‌ واقعیتی چند،که بررسی دقیق آن کار جامعه‌شناسان آمارگرست،پرده از بسیار نابسامانیها،زشتیها:و بدبختی در جامعهء ایران آن روزگار برمی‌دارد و معیارهایی برای‌ اندازه‌گیری رشد سیاسی،میزان شعور آزادی و آزاد فکری مردم،ونحوهء اندیشه‌ها و خواستها و برداشتهای آنان بدست می‌دهد.نقل دو سه نمونهء زیر شاید بی‌ثمر نباشد.

گروه بسیاری از این روزنامه‌ها بیش از جرقه‌ای نبوده که کمابیش 4-5 بار(بعضی‌ مانند«دفاعیه»و«مهدی حمال»فقط یک بار)،آن هم در چند شمارهء بسیار محدود منتشر شده،و آنا،مانند بچه‌ای که مرده بدنیا آید،سرد و خاموش گشته است و تربیت و رابینو و براون جز اسمی از آن نشنیده و خبری دیگر از آن نداده‌اند.تعدادی دیگر مانند «دعوة الحق»و«دعوة الاسلام»نشریتی مذهبی بوده و به‌هرحال بیش از اندکی نپاییده‌ است.«روزنامهء حکیم الممالک»را که فقط سه شماره از آن چاپ شده خود ناصر الدین شاه می‌نوشته و با میرزا علی نقی حکیم الممالک که ناشر آن بوده شوخی و تفریح‌ می‌فرموده است.ضمنا بد نیست بدانیم که این میرزا علی نقی در دار الفنون و سپس در فرانسه تحصیل طب کرده است و در 1861 به ایران برگشته است(برای شرح‌حال او ر ک. شرح‌حال رجال ایران تألیف مهدی بامداد،جلد دوم،ص 505 تا 509).ناصر الدین شاه‌ بجای آن‌که وی را به مداوای بیماران و ساختن بیمارستان و ترویج علم پزشکی و اصلح بهداشت عمومی بگمارد،با سمت پیشخدمت‌باشی او را به حکومت بروجرد و شهرهای دیگر فرستاده است.چند بیت زیر نمونه‌ای است از شوخیهای ذات اقدس‌ همایون ارواحنا فداه با طبیب تحصیل کردهء روزگار خود:

ای حکیم الممالک سلطان‌ که به شاگردیت سزد لقمان‌ گر بگیری تو نبض بیماری‌ روز محشر بگیردت دامان‌ گر معالج شوی به مسکینی‌ ندهی فرق گوش از دندان‌ زعفران گر دهی به گریه شود آن‌که بودی به صبح و شب خندان‌ هردوایی که می‌دهی به مریض‌ واجب است استخاره از قرآن‌ گر تو باشی طبیب یک دو سه سال‌ کس نماند به خطّهء ایران

یکی دیگر از این مثلا روزنامه‌ها«مرآة السفر و مشکوة الحضر»نام اشته که 13 شمارهء آن چاپ شده و در آن ممحمد حسن خان اعتماد السلطنه گزارش سفر شاه را به مازندران در 1288/1871 درج کرده است.

براون و تربیت هرکدام پیشگفتاری نوشته و در موضوع مطبوعات فارسی و تحول آن‌ بحث کرده‌اند.

بخش دوم کتاب،چنان‌که گذشت،گزیده‌ای است از 60 نمونهء شعر جدید فارسی‌ که بروان از آثار مشهورترین گویندگان سالهای انقلاب مشروطیت انتخاب کرده،بعضی‌ را تماما و بعضی را قسما عرضه داشته،و بیشتر آنها را به انگلیسی فصیح و کم مانند خود ترجمه کرده و احیانا توضیحاتی بدانها افزوده است.باوجود آن‌که براون در طول این‌ سالها مطالعه و تتبع خویش را برای تألیف مجلّدات سوم و چهارم«تاریخ ادبی ایران» ادامه می‌داده و ناچار دائما سرگرم مرور دیوانهای غزلسرایان بزرگ پس از سعدی بوده‌ است،در این کتاب شور وطن‌پرستی و آزادیخواهی شاعران عصر انقلاب ذهن او را کاملا معطوف به این دسته اشعار نموده و دیگر انواع و مضامین شعر جدید فارسی را مطلقا نادیده‌ گرفته است.بدین قرار طبیعی است که ملک الشعراء بهار و علی اکبر خان دهخدا و سید اشرف الدین گیلانی و عارف قزونی در درجهء اول و لاهوتی و جعفر خامنای و پورداود به نسبت کمتر توجه او را جلب کرده‌اند.تنها یک شاعر دیگر هست که براون دین‌ شاگردی خود را بدو پرداخته است و او میرزا محمد باقر بواناتی ملقب به ابراهیم جان‌ معطرست که براون 29 بیت از منظومهء طولانی او موسوم به«شمسیهء لندنیه»را نقل و ترجمه نموده است.از لاهوتی دو قطعه آورده است یکی«لای‌لای مادرانه»و دیگر «خاطرهء مشئوم رحیم خان»،و در این قطعهء دوم است که لاهوتی می‌گوید:

تفو به غیرت آن بی‌حقوق بی‌ناموس‌ که بعد از این همه زشتی پناه برد به روس‌ گمانم این‌که بجز ملک روس جایی نیست‌ پناهگاه چنین مردمان بی‌ناموس

ضمنا بد نیست برای استفادهء خوانندگان گفته شود که در نقل اشعار فارسی گاهی‌ غلطهایی رخ داده است مانند مصراع دوم بیت 20 قصیدهء پورداود(ص 294)که باید «وزیر محترم عنوان پرستد»باشد و«وز او محترم عنوان پرستد»چاپ شده است؛ ص 163 شماره 121 پروز درست است نه پیروز.

در پایان کتاب،پیش از فهرست دقیق و مفصل،براون ذیلی مختصر ولی فوق‌العاده با ارزش و مفید در وقایع‌نگاری تاریخ انقلاب از دسامبر 1905 تا آوریل 1912،درج‌ کرده و مهمترین رویدادهای سیاسی ایران را در آن سالها در آن گنجانده است.این‌ ذیل 27 صفحه‌ای را می‌توان مرجعی فشرده ولی موثق و دقیق در حوادث تاریخ‌ مشروطیت دانست.

32 تصویر تاریخی از اشخاص و نمونه‌های جراید و کاریکاتورهای نغز بسیار پرمعنی‌ بر لطف این کتاب نفیس و خواندنی افزوده است.

کتابها و مجله‌هایی که به«ایران‌نامه»اهداء گردیده است:

مجلهء زبانشناسی،سردبیر:علی اشرف صادقی،سال اول،شمارهء اول(بهار و تابستان 1363)،111 صفحه،تهران،بهای اشتراک سالانه 400 ریال.

حاشیه‌ای بر:23 سال،نوشتهء س.س.،چاپ آمریکا،319 صفحه،ناشر، بها،سال چاپ نامعین.

غمنامهء رستم و سهراب،از شاهنامهء فردوسی،به انتخاب و شرح دکتر جعفر شعار و دکتر حسن انوری،مجموعهء ادب فارسی،شمارهء 1،183 صفحه،نشر ناشر،تهران‌ 1363،بها 35 تومان.

رزم‌نامهء رستم و اسفندیار،از شاهنامهء فردوسی،شرح و توضیح از دکتر جعفر شعار و دکتر حسن انوری،مجموعهء ادب فارسی،شمارهء 3،296 صفحه،نشر ناشر،تهران‌ 1363،بها نامعین.

گلستان نیکبختی یا پندنامهء سعدی،بسعی و اهتمام سید محمد علی جمال‌زاده، بمناسبت جشن هفتصدمین سالهء تألیف گلستان،28 صفحه،از نشریات شرکت‌ مطبوعات،تهران 1317.(نسخهء زیراکس)

بغض کبود،هما دانش(مجموعهء اشعار شاعر)،چاپ آمریکا،1362،186 صفحه،بها نامیعن.

ایرانیان برون مرزی و نمونهء لس‌آنجلسی آن،(راهنمای ایرانیانی که راهی لس‌ آنجلس هستند)،تحقیق و نگارش شهناز مصلحی،شرکت کتاب،سپتامبر 1984 (شهریور 1363)،کالیفرنیا،170 صفحه.

مرغ باران،(بازی خنده و گریه)در دو پاره،پری صابری،چاپ آمریکا،1363، 102 صفحه،بها 6 دلار.

نگاه از لبهء پرتگاه،منوچهر جمالی،ژانویهء 1985،150 صفحه،بها نامعین.

قطرات از«پیاله»و از«جام»،دربارهء«هنر و صنعت و بازرگانی فرش دستباف‌ در جهان و ایران»،چاپ آلمان غربی(سری چهارم،مهر 1363)،حسین فاخر،28 صفحه قطع بزرگ.

die sterne des abd ar-rahman as-rahman as-sufi,gotthard strohmaier,gustav kiepenheuer verlag,leipzig und weimar,1984