نقد و بررسی کتاب کاغذ زر (یادداشتهایی در ادب و تاریخ)
نوشتهء غلامحسین یوسفی انتشارات یزدان،تهران 1363 225 صفحه،بها:360 ریال «کاغذ زر»مجموعهء چهارده مقالهء ادبی و تاریخی تحقیقی است از غلامحسین یوسفی استاد سرشناس ادب فارسی که بصورت کتابی مستند و خواندنی و خوشچاپ در اختیار علاقهمندان قرار گرفته است.«تعدادی از این مقالات قبلا در نشریات و کتابها و مجموعههای مختلف بچاپ رسیده بود و اینک بعضی تغییرات و تجدیدنظرها در آنها صورت گرفته،برخی نیز نخستین بارست که طبع و نشر میشود.»کسانی که با تحقیقات و تألیفات مؤلف«کاغذ زر»آشنایی دارند،بخوبی آگاهند که وی همواره با دقت نظر و وسواس فوق العادهء علمی و در کمال احتیاط قلم بر روی کاغذ میآورد و برای روشن ساختن هر نکتیهء مبهمی از مراجعه به دهها کتاب به زبانهای مختلف و نیز از مراجعه به صاحبنظران طراز اول یا مکاتبه با ایشان در ایران و دیگر کشورهای جهان ابائی ندارد و آنگاه حاصل همهء این پژوهشها را در کمال تواضع که خاص مردان دانشی است به دانشپژوهان عرضه میدارد چنانکه کتاب مورد بحث را که مشتمل بر چهارده مقالهء کاملا تحقیقی و ابتکاری است با عنوان«یادداشتها»یی در ادب و تاریخ چاپ کرده است نه با عناوینی نظیر تحقیق و پژوهش و امثال آنکه براستی در شأن چنین مقالههایی است.
دلنشین و مؤثر بیان کرده است و یا حاصل تجربهها و دریافتهای خود اوست که چندان سنجیده و پرمغز و عبرتآموزست که در طی قرون و نسلها جلب توجه عموم را کرده و زبانزد شده است نظیر:«همهکس را عقل خود بکمال نماید و فرزند خود بجمال.»وی علل توفیق سعدی را در این باب تفکر و تخیّل قوی او،آوردن تصاویر بدیع و متعدد از برای یک موضوع،روشنی و سادگی سبک وی،گزینش و زدودگی کلمات و حسن ترکیب و لطف بیان،قدرت قریحه،و ایجاز فوق العادهء او ذکر میکند و مینویسد با توجه به همین مقدمات است که میبینیم قرنها میگذرد و«سخنان زبده و پرمغز و موجز او بر زبان فارسیگویان و فارسیخوانان از عارف و عامی و عالی و دانی جاری است.» یوسفی در ضمن به یک موضوع مهم دیگر نیز در این باب اشاره کرده و نوشته است ممکن است در بین عبارات و اشعاری از گلستان«که صورت مثل پیدا کرده و یا به حفظ و ضبط فارسیدانان کتابخوانده درآمده و مثلگونه»شده است و من در این مقاله به گردآوری آنها پرداختهام«احیانا سخنانی دیده شود که مورد تأیید مردم روزگار ما نباشد.»ولی باید توجه داشت گستان سعدی«نموداری است از فراز و نشیبهای دنیا بخصوص آنگونه که سعدی آن را لمس و تجربه کرده است و پیشینیان و مردم عصر وی با آن روبرو بودهاند بنابراین باید نحوهء تلقی و برخورد آنان را با هرچیز نیز در نظر داشت.»
و این سخنی کاملا بجاست،چه ما در نقد و ارزیابی آثار پیشینیان و نیز قضاوت دربارهء شخصیت آنان حق نداریم ایشان را در محکمهء زمان خودمان،غایبانه-و براساس شایست و ناشایستهای رایج در روزگار خودمان-محاکمه کنیم و نیز یک تنه نقش بازپرس و دادستان و قاضی را در این دادگاهها بعهده بگیریم و آنگاه محکومیت آن اسیران خاک را صادر کنیم.راه درست در این مورد آن است که ما منتقدان،قبول زحمت کنیم و نخست به شناسایی دقیق شرایط اجتماعی،دینی،سیاسی،اقتصادی و علمی روزگار آنان بپردازیم و سپس هریک از ایشان را در محکمهء زمان خودشان محاکمه کنیم،آن هم با توجه به شرایط حاکم در روزگار آنان.
و آنگاه یوسفی از گلستان سعدی،چهار صد و پنج عبارت یا بیت را که صورت مثل پیدا کرده و یا به حفظ و ضبط فارسیدانان کتابخوانده درآمده و مثلگونه است فراهم آورده و آنها را برحسب حروف نخستین آنها تنظیم کرده،و شمارهء صفحهء هر عبارت یا بیت را براساس«گلستان،تصحیح محمد علی فروغی،تهران 3616»ذکر کرده است.
برای آنکه خوانندگان به مثلها و مثلگونههای موجود در گلستان سعدی آشنایی بیشتری پیدا کنند،آنچه را که در این مقاله در زیر حرف«آ»آمده است عینا در اینجا نقل میکنیم که نه مثل است از 405 مثل مذکور در این مقاله:
«آ
*آتش سوزان نکند با سپند آنچه کند دود دل دردمند(37)
*آتش نشاندن و اخگر گذاشتن و افعی کشتن و بچه نگهداشتن کار خردمندان نیست(18).
*آن را که حساب پاک است از محاسبه چه باک است؟(31). *آن شنیدستی که در اقصای غور بار سالاری بیفتاد از ستور گفت چشم تنگ دنیادوست را یا قناعت پر کند یا خاک گور(100)
*آنکه بر دینار دسترس ندارد در همه دنیا کس ندارد(142).
*آنکه چون پسته دیدمش همه مغز پوست بر پوست بود همچو پیاز پارسایان روی در مخلوق پشت بر قبله میکنند نماز(64) *آن نه من باشم که روز جنگ بینی پشت من آن منم گر در میان خاک و خون بینی سری(15) *آواز خوش از کام و دهان و لب شیرین گر نغمه کند ور نکند دل بفریبد(67) *آهنی را که موریانه بخورد نتوان برد از او به صیقل،زنگ با سیهدل چه سود گفتن وعظ نرود میخ آهنین در سنگ(65)»
کاری که یوسفی دربارهء گلستان سعدی از این نظرگاه انجام داده است،دربارهء تمام آثار ادبی درجهء اول فارسی باید انجام شود،گرچه در متنهای ادبی که در سالهای اخیر بصورت انتقادی بچاپ رسیده است،گاهی مصححان باختصار به برخی از مثلهایی که نویسنده یا شاعر در اثر خود بکار برده،اشاره کردهاند.ولی براساس الگوی«کاغذ زر» محققان و دانشمندان میتوانند آثار مهم منظوم و منثور فارسی را،از آغاز تا انجام،مورد بررسی و مطالعه قرار دهند تا همهء گفتنیها دربارهء هر اثر گفته شود.
در خاتمه این موضوع را نیز ناگفته نگذاریم که اگر مؤلف کتاب«کاغذ زر»، مشخصات نشریات و کتابها و مجموعههای مختلفی را که برخی از مقالههای مندرج در این کتاب قبلا در آنها بچاپ رسیده است در زیر هر مقاله ذکر میکرد،خواننده متوجه میشد که کدام یک از مقالهها برای نخستین بار بچاپ رسیده است و مقالههای تجدیدنظرشده در چه نشریاتی و به چه زبانی چاپ شده
