تأثیر نوشتههای فارسی در ادبیات انگلیسی
بزرگ علوی
تأثیر نوشتههای فارسی در ادبیات انگلیسی
نوشتهء حسن جوادی
persian literary influence on english literature
by hassan javadi
iran society,calcutta,1983
226 pp.;$15.00
این کتاب،رسالهء دکترای دکتر حسن جوادی استاد مطالعات خاور نزدیک دانشگاه کالیفرنیا است که آن راد ردانشگاه کمبریج تحتنظر ایرانشناس انگلیسی آربری قریب شانزده سال پیش نوشته است.پژوهشهای مؤلف،تاریخ ادبیات انگلیسی قریب سه قرن را دربر میگیرد.قسمتی از آن مکمل آثاری است که د راین زمینه و یا نظیر آن در 80 سال اخیر در دسترس بوده و بخش عمدهء آن نتیجهء بررسی ادبیات انگلیسی د راین سه قرن است که موشکافانه با شاهکارهای ادبیات ایران مقایسه شده است.چهبسا نکتههای جالب و آموزندهای در اختیار دانشجویان ایرانی میگذارد.زیرنویس صفحات و کتابشناسی(189- 203)حاکی از دقت و کوشش جوادی برای تسلط بر موضوعی است که بعهده گرفته است.
کتاب به چهار فصل تقسیم میشود:فصل اول به معلومات انگلیسیها از وضع زندگی و فرهنگ ایران از اوایل قرون وسطی میپردازد.در وهلهء اول منابع یونانی و رومی بخصوص هرودوت اروپاییان را متوجه ایران باستان کردند و البته آنچه د رعهد عتیق دربارهء ایران آمده است.همینروایات و حکایات گویندگان انگلیسی را بر آن داشت که در آثار خود از ایرانیان یاد کنند.چنانکه در اواخر قرن هفدهم برای نخستین بار در یک نمایشنامه به زبان انگلیسی از زردشت اسم برده میشود.بعدها با استقرار اسلام در خطهء وسیعی از اسپانی تا هندوستان بیشتر امت مسلمان نظر اروپاییان را جلب کرد تا ملتهایی مانند ایرانیان که سهم مهمی د رپرورش و تعالی فرهنگ و هنر و قلم این دین داشتند.در این زمان جستجوی تأثیر فرهنگ ایران در ادبیات انگلیسی دشوارتر است.
در قرن دوازدهم سفرهای طولانی اروپاییان به قصد آشنایی با خاور زمین و هجوم مغولان به آسیا و اروپا پدیدههایی بودند که سران کشورها را بقصد جلب یک نیروی؟؟ نفس علیه دشمنان مسیحیت و یا برعکس کمک به دیگران برای جلوگیری از پیشرفتشان متوجه آسیا ساختند.سفرهای ماجراجویان د رکشورهای دوردست و شرح عجایبو غرایبی که دیده و شنیده بودند و چهبسا از چنتهء افسانهسازان و دروغپردازان؟؟ میآورد کنجکاوی اروپاییان را برای کسب اطلاعات دقیقتری برانگیختند.پس؟؟ سقوط قسطنطنیه و تشکیل دولت عثمانی و جنگهای ایران و عثمانی و طرفداری برخی؟؟ کشورهای اروپایی از ایران در نزاع میان دو کشور آسیایی علاقه به خاورزمین کم کم جنبهء سودجویی سیاسی و بازرگانی بخود گرفت و نخستین انگلیسی برای گشودن بازار پشم به ایران و آسیای مرکزی سفر کرد و نتوانست دل شاه طهماسب را برای برقراری دوستی بدست آورد.این جهانگردی ادامه داشت تا آنکه برادران شرلی د رسال 1598 به قزوین رسیدند و با ورود آنها مرحلهء تازهای در روابط ایران و انگلیسیها برقرار گردید. سپس راه مسافران دیگر به ایران باز شد و انگلیسیها به فکر فروش کالاهای خود و تسلط به هندوستان افتادند.
گزارشهای این مسافرین بحدی رواج یافت که چند تن از نمایشنامهنویسان آن زمان تا یک قرن بعد از آنها الهام گرفتند و چه بسا بدون توجه به اصالت تصویرها و هویتهای تاریخی مسائل سیاسی و اجتماعی روز محیط خود را در کسوت مشرقزمینی و ایرانی تجسم میبخشیدند.
یک منبع دیگر الهام قصههای مشرقزمینی ایرانی بود که تخیلات داستاننویسان را میافروخت حکایات شبهمشرقزمینی بنویسند.این روش در قرن 18 به اوج رسید. ترجمهء داستانهای بیدپای،انوار سهیلی از واعظ کاشفی،هزار و یک شب و هزار و یک روز و هزار افسانه به زبان انگلیسی داستاننویسان را ترغیب میکرد ایران و خاورزمین را جلوه دهند.دربرخی از این داستانها مانند«نامهء یک ایرانی از انگلستان به دوستش در اصفهان»معایب و کمبودهای اجتماع انگلیس انتقاد و بررسی میشود.
اشاعهء داستانهای خاورزمین در ادبیات انگلیسی و محبوبیت آثارشان در جامعهء انگلیس چند تن از روشنفکران را بر آن داشت با عمق بیشتری به فرهنگ ایران بپردازند و داستانسرایی را به مطالعات علمی زبان و فرهنگ و هنر بکشانند،بخصوص که در اروپا کسانی مانند اله آریوس دست بکار ترجمهء آثار سعدی شده بودند.
در جریان استعمار هندوستان سیاستمداران انگلیسی متوجه اهمیت زبان فارسی در ادارهء مستعمرهء خود شدند.در این سرزمین بخصوص در مناطق شمالی زبان فارسی انگلیسی رخنه کردهاند.در لالهرخ اثر تامس مور با اثری مواجه هستیم که در آن جاپای ادبیات ایران بطور برجسته نمودار است.مور کتابخانهای با آثار فراوان دربارهء شرق در اختیار داشت.تشبیهات و صورخیال که به لالهرخ یک جنبهء شرقی میدهد میرساند که از آنها سود برده است.منظومههای لیلی و مجنون،وامق و عذرا و شیرین و فرهاد را میشناخته است.در این زمان در انگلستان در اثر روابط بازرگانی با هندوستان اشتغال با فرهنگ خاورزمین گل کرده بود و نویسندگان رومانتیک در جستجوی حوادث مرموز و دور از ذهن بودند.شرق یک چنین عالمی را در اختیار آنها میگذاشت.مبارزهء ایرانیان زرتشتی علیه سلطهگران عرب بنظر مور مناسب امد سرنوشت و مصائب هموطنان ایرلندیاش را جلوهگر سازد.این منظومه 5626 بیتی دارای چهار داستان است بشرح زیر:پیغمبر مقنّع خراسان،بهشت و پری،آتشپرستان،و پرتو حرم.و همین عناوین نشان میدهد که تا چه اندازه این شاعر مفتون فرهنگ ایران بوده است.
در فصل سوم گفتگو دربارهء سفرنامهنویسان قرن هجدهم و قرن نوزدهم ونویسندگان است که بقصد تأمین منافع و اغراض سیاسی بریتانیا به ایران میرفتند و واقعیت را در نظر میگرفتند و عالمانه به مطالعه میپرداختند و داستان از روی موضوعهای ایرانی مینوشتند.ازجملهء این دانشمندان جیمز موریه نویسندهء کتاب حاجی بابا در اصفهان است که اهل ادب میدانند ترجمهء آن به زبان فارسی چه تأثیر پابرجایی د رتحول و تکامل نثر جدید فارسی داشته است.
در فصل چهارم مؤلف از مترجمین مهم ادبیات فارسی نام میبرد و کسانی که از سبک شاعران ایرانی پیروی کردهاند ازجمله آرنولد که پس از خواندن ترجمهء شاهنامه توسط ژول موهل فرانسوی مفتون افکار عالی فلسفی این شاهکار زبان فارسی شد و «رستم و سهراب»را نوشت.بسیار آموزنده شرحی است که دکتر جوادی دربارهء آشنایی اروپاییان با شاهنامه و طرح نزاع بین هواخواهان ادبیات محلی و ادبیات جهانی میدهد،جریانی که شاعر خوشطبعی مانند آرنولد را به نوشتن این حماسه واداشت که در آن سهم سرنوشت در قالبگیری حوادث زمانه و رفتار انسان موردمطالعه قرار میگیرد.
بخشی از همین فصل به تصوف ایران میپردازد و بخش سوم به اوج ادبیات فارسی در انگلستان که به انتشار خیام فیتز جرالد منتهی شد.با برگردان داهیانهء افکار و عواطف خیام به زبان انگلیسی شالودهء پابرجایی برای تعالی مقام ادبیات فارسی در جهان انگلیسی زبان ریخته شد. دور سفرهای که بر روی قالی پهن شده و از چای شیرین،نان بربری،پنیر،کره و مربا که بر روی سفره چیده شده یاد کرده است خاطرات کودکی همهء ما ایرانیان دور از ایران را در ما زنده میکند.خاطرهء سالهایی که افراد هر خانواده از بزرگ و کوچک، همه باهم بودند و همه برای خوردن صبحانه و ناهار و شام به دور یک سفره جمع میشدند.مؤلف به این موضوع تاکید کرده است که مقصودش از نوشتن کتاب فقط راهنمایی طرز تهیهء غذاهای ایرانی نیست،بلکه او به غذا از نظر دیری هم نگاه میکند،چه به نظر او آشپزی بخشی از میراث هر ملتی را تشکیل میدهد.اهمیت کتاب food of life بنظر من بیشتر از این جهت است که در هر صفحهء آن بر ایران و بعضی از آداب و رسوم ایرانی تأکید میشود.
مؤلف کتاب را به دو قسمت اصلی تقسیم کرده است:قسمت اول(صفحات 5 تا 212)دارای یازده بخش است و در آن بترتیب طرز تهیهء مخلّفات،آبگوشتها و آشها، غذاهایی که با سبزیجات تهیه میشود،(دلمه،کشک و بادمجان…)غذاهایی که با تخم مرغ تهیه میشود،(کوکو،میرزاقاسمی و نرگسی…)،غذاهایی که با گوشت گوسفند و مرغ و ماهی تهیه میشود،چلو و انواع پلوها،خورشها،ترشیها،مرباها،شیرینیه،دسر (فرنی،شلهزرد،یخدربهشت…)داده شده است.
قسمت دوم کتاب(صفحات 213 تا 245)نویسنده به چنر موضوع مختلف اختصاص داده است:اول جشنها و مراسم ایرانی:شب یلدا(چلهء بزرگ)،جشن نوروز،سفرهء عقد را بدقت معرفی کرده،بعد نوشیدنیهای سرد را که ما در ایران به بیشتر آنها«شربت»میگوییم(شربت آبلیمو،شربت آلبالو،شربت گل سرخ،دوغ و…)و نوشیدنیهای گرم را آورده.و آنوقت نوبت به فهرستهای کتاب رسیده که بسیار مفید است:فهرست غذاهای سرد و گرم،لوازم آشپزخانه،واحدهای سنجش وزن،درجهء حرارت،سانتیگراد و فارنهایت،مواد اصلی برای تهیهء غذاهای ایرانی،با معادل انگلیسی هریک از آنها،فهرست نام چند فروشگاهی که مواد غذایی ایرانی،را در آمریکا،کانادا و انگلستان میفروشند.
باید اعتراف کرد که کتاب با زیبایی تمام چاپ شده است،جلد و کاغذ و صحافی و چاپ آن چشمگیر و قابلتوجه است.تقریبا در بیشتر صفحات کتاب خط زیبای فارسی امیر حسین تابناک بچشم میخورد،زیرا خانم باتمانقلیج اصل را بر این قرار داده است که نام هر خوراکی به خط فارسی نیز نوشته شود،با تلفظ فارسی آن به حروف لاتینی،همراه با معادل انگلیسی آن.
برای دستور هر غذا حداقل یک صفحهء مستقل اختصاص داده شده،فاصله بین سطرها در هر صفحه متناسب است.هر فصل با یک حکایت شیرین از ملا نصر الدین به زبان انگلیسی یا چند بیت شعر فارسی همراه با ترجمهء انگلیسی آن شروع میشود.بر بالا یا در زیر بعضی از صفحات کتاب یک نقش ایرانی زیبا چاپ شده است.موضوع مهمی که بر ارزش کتاب میافزاید عکسهای رنگی بسیار زیبا و روشنی است که از غذاهای مختلف در کتاب چاپ شده است.بعضی از این عکسها آنقدر زنده است که دیدن آنها مانند دیدن خود غذا آب به دهان بیننده میآورد،مثل عکسهایی از کاسهء آش رشته،کباب کوبیده و برگ،سبزی پلو و…هنرمندی کامل در این قسمت در سفرهء هفتسین و سفرهء عقد جلبتوجه میکند.بیننده اگرچه تا بحال این دو سفره را ندیده باشد با دیدن این عکسها نهتنها متوجه میشود که مثلا در سفرهء عقد چه چیزهایی باید بگذارد،بلکه طرز چیدن آنها را هم میآموزد.در همهء این عکسها از ظروف ایرانی و پارچههای قلمکار ایرانی و مانند آن استفاده شده است و همین کار حالوهوای ایرانی کتاب را کاملتر میکند.دستور تهیهء غذاها نیز دقیق است و همانطوری که خانم باتمانقلیج در مقدمهء کتاب نوشته است همهء آنها حاصل تجربه و آزمایش خود اوست و به این ترتیب معلوم میگردد که او فقط یک کتاب فارسی طباخی را به انگلیسی ترجمه نکرده است،بلکه خواننده از اول میتواند مطمئن باشد که اگر دستور تهیهء هر غذا را دقیقا رعایت کند غذای خوشمزهای خواهد پخت.
ولی تذکر چند موضوع دربارهء این کتاب لازم است به امید آنکه در چاپهای بعدی موردتوجه قرار بگیرد:
1-روی جلد کتاب عبارت food of life و کلمهء«فسنجان»و نام مؤلف کتاب najmieh batmanglij بر روی زمینهای از پارچههایی با نقشهای ایرانی و قداری انار و گردو و دانهء انار و زعفران و برنج و یک کوزه چاپ شده است.بعضی از کسانی که کتاب بدستشان رسیده است تصور کردهاند food of life ترجمهء«فسنجان»است،در حالی که ظاهرا این تصور نادرست است زیرا خود مؤلف در صفحه 142 معادل «فسنجان»را pomegranate stew داده است،اگر اینطور باشد باید پرسید کلمهء «فسنجان»بر روی جلد کتاب و در کنار نام انگلیسی کتاب چه میکند؟*2-شاعرانی که شعری از آنها نقل شده است و همچنین ملا نصر الدین برای خوانندهء انگلیسیزبان معرفی نشدهاند.3-بعضی از شعرها با مضمون کتاب سازگار نیست مثل ابیاتی از قرة العین:
گر بتو افتدم نظر،چهرهبهچهره روبهرو…
(پیش از بخش خورشها)،یا رباعی
خیام:
قومی متفکرند در مذهب و دین…
(پیش از بخش مرباها)،یا دو بیت سحاب:
شعر است هیچ و شاعری از هیچ هیچتر…
(پیش از بخش شیرینیها)برخلاف چند مورد دیگر و ازجمله بیتی که در صفحهء اول کتاب چاپ شده است:
روزهداری و قناعت هوسم بود ولی چشمکی میزند آن مرغ و فسنجان که مپرس
که با مضمون کتاب آشپزی صددرصد تطبیق میکند؛4-مترجم اشعار فارسی معرفی نشده است؛5-شاید در مقدمهء این کتاب توضیحی بسیار کوتاه دربارهء نقشهای ایرانی که بر بالا و پایین بعضی از صفحات آمده است لازم باشد.
این کتاب برای هر ایرانی و یا خارجی انگلیسیدان که به تهیهء غذاهای ایرانی علاقهمند باشد مفید است،بخصوص برای جوانان ایرانی که متأسفانه قسمتی از سالهای اخیر عمر خود را در خارج از ایران گذرانیدهاند و در نتیجه با پختن غذاهای ایرانی در ایران کمتر آشنا شدهاند.
یادداشت:
(*)نمیدانم اگر مؤلف میخواست معادل فارسی food of life را بر روی جلد کتاب بنویسد، «غذای زندگی»( food of life )را بکار میبرد یا عنوانی دیگر را.از طرف دیگر را.از طرف دیگر چاپ لفظ «فسنجان»در روی جلد کتاب در حالیکه حتی یک ظرف خورش فسنجان نیز در تصویر دیده نمیشود به خواننده حق میدهد که تصور کند مؤلف کتاب.«فسنجان»را معادل food of life پنداشته بخصوص که لفظ«جان»و life باهم بیارتباط نیستند.آنچه این گمان را تأیید میکند آن است که در نخستین صفحهء کتاب نیز«مرغ و فسنجان»به( food of life ترجمه شده است:
روزهداری و قناعت هوسم بود ولی چشمکی میزند آن مرغ و فسنجان که مپرس
. to fast and lead a frugal life
. was all that i wished
but the temptation of that food of life
is too much-do not ask!
بطور کلی شاید بهتر این باشد که مؤلف در چاپ بعدی کتاب،ترجمهء اشعار فارسی را به زبان انگلیسی حتیالمقدور از بین ترجمههای معروف انگلیسی انتخاب کند و اگر شعری برای اولین بار ترجمه میشود،نام مترجم را ذکر کند و در نتیجه مسؤولیت ترجمه را به عهدهء آنان واگذارد.
**
کتابها و مجلههایی که به«ایراننامه»اهداء گردیده است:
ناموارهء دکتر محمود افشار،بکوشش ایرج افشار،با همکاری کریم اصفهانیان،جلد اول،دربر گیرندهء سی و چهار مقاله،از انتشارات بنیاد موقوفات دکتر محمود افشار، تهران 1364،در 664 صفحه.
ناموارهء دکتر محمود افشار،بکوشش ایرج افشار،با همکاری کریم اصفهانیانجلد دوم،دربر گیرندهء سی مقاله،از انتشارات بنیاد موقوفات دکتر محمود افشار،تهران 1365،در 664 صفحه.
ناصح ناطق،ایران از نگاه گوبینو،از انتشارات بنیاد موقوفات دکتر محمود افشار، تهران 1364،در 147 صفحه،بها 250 ریال.
منصور رستگارفسائی،اژدها در اساطیر ایران،انتشارات دانشگاه شیراز،تهران 1365، در 340 صفحه،بها 600 ریال.
محمد حکیم خان،منتخب التواریخ،چاپ عکسی از نسخهء خطی،«بچاپ حاضر کننده،مؤلف مقدمه و تعلیقات و فهرستها:احرار مختاراف،محرر مسؤول:محمد عاصمی»،جلد دوم،(صفحات 375-906)،از انتشارات:«آکادمی علوم تاجیکستان شوروی،کمیسیون تحقیق و نشر آثار خطی،نشریات دانش،دوشنبه 1985.
بیژن اسدیپور،با تقدیم احترام،منتخبی از 24 کارت پستال،انتشارات ایرانزمین، ایروینگ،کالیفرنیا،سال 1365،بها 95/6 دلار.
مرتضا میرآفتابی،گلدانی بر پنجرهء شهر،(مجموعهء داستان)،انتشارات ایرانزمین، ایروینگ،کالیفرنیا،سال 1365،بها؟.
پند و دستانیاب،باز ویراستهء دکتر جامی شکیبی گیلانی و دکتر علی محمد حقشناس لاری،دفتر نخست،شمارههای 1 تا 3514،تهران 1363 یا 1365،در 238 صفحه،بها 750 ریال.
the middle east city,anciennt traditions confront a modern world, edited by abdulaziz y.saqqaf,paragon house publishes,new york,pp . 393
urdu canada,a tri-annual journal of studies in urdu literature, . editor:w.a.shaheen,vol.1,no.2,1986
church-state relations,tensions and transitions,edited by thomas ( robbins and roland robertson,transaction books,new brunswick(usa . and oxford(uk),pp 296
