تاریخ روابط ایران و کانادا: از نخستین پیوندها تا تأسیس سفارت (1291-1337ش/1912-1958م)

تاریخ روابط ایران و کانادا: از نخستین پیوندها تا تأسیس سفارت (1291-1337ش/1912-1958م)

جواد عبّاسی

دانشیار پیشین گروه تاریخ، دانشگاه فردوسی مشهد

جواد عبّاسی Javad Abbasi <­jahistorian@gmail.com> دانش‌آموختۀ دکتری تاریخ در دانشگاه تهران (1379) و دانشیار پیشین گروه تاریخ دانشگاه فردوسی مشهد (تا سال 1398) و استاد مدعو دانشگاه ایالتی اوهایو (1391-1394) با تمرکز آموزشی­–پژوهشی بر تاریخ ایران در دورۀ مغول­-­تیموری است. در سال‌های اخیر، بر پژوهش و نگارش در زمینۀ تاریخ روابط ایران و کانادا و تاریخ جامعۀ ایرانی­–­کانادایی متمرکز بوده است. تاریخ روابط ایران و کانادا به روایت اسناداز جمله دستاوردهای این بخش از پژوهش‌های اوست.­[1]

تاریخ برقراری روابط رسمی میان ایران و کانادا به حدود 70 سال پیش و تأسیس سفارت ایران در اتاوا در 1335ش/1956م و تأسیس سفارت کانادا در تهران در 1337ش/1958م بازمی‌گردد.[2] این روابط به نسبت زمان نه چندان طولانی­اش، در مقایسه با بسیاری از کشورهای اروپایی و نیز ایالات متحد امریکا، با فرازونشیب‌های کم‌مانندی همراه بوده است. بسته شدن سفارت کانادا در تهران پس از حدود دو دهه در سال 1358ش/­1980م در پی درگیر شدن در ماجرای گروگان‌گیری در سفارت امریکا در تهران و خارج کردن شش نفر از امریکاییان با پاسپورت کانادایی، بازگشایی دوبارۀ سفارت کانادا در سال 1369ش/1990م و قطع روابط دو کشور در سال 1391ش/­2012م و ناکام ماندن کوشش‌ها برای برقراری دوبارۀ مناسبات تاکنون (1403ش/2024م) نشان­دهندۀ بخشی از این فرازونشیب‌هاست.[3] در نوشتار پیش رو، پیشینۀ روابط دو کشور تا تأسیس سفارت کانادا در تهران به منزلۀ آخرین گام برقراری روابط رسمی دیپلماتیک میان دو کشور بر اساس اسناد آرشیوی بررسی می‌شود.

پیوندهای گاه­به­گاه از طریق سفارت ایران در واشنگتن و سفارت انگلستان در تهران

ارتباط محدود میان ایران با کانادا در دهه‌های نخست قرن بیستم به­واسطۀ سفارت ایران در واشنگتن و سفارت انگستان در تهران برقرار بود.[4] برای نمونه، در سال 1291ش/1912م و هنگامی که سفارت انگلستان در تهران ضمن اعلام خبر برگزاری هفتمین کنگرۀ کشاورزی مناطق خشک (دیمی) در کانادا از وزارت خارجۀ ایران برای فرستادن نماینده‌ای به این کنگره دعوت کرد، وزارت خارجۀ ایران پس از دریافت نظر وزارت فواید عامه و برآورد هزینۀ انجام این کار از سوی ادارۀ محاسبات وزارت امور خارجه (240 دلار)، شارژدافر ایران در واشنگتن (علیقلی‌خان) را به عنوان نمایندۀ ایران معرفی کرد (اسناد شمارۀ 1 تا 4). از اسناد موجود چنین برمی‌آید که این روند، یعنی پیگیری امور مرتبط با کانادا از مسیر سفارت ایران در واشنگتن، تا پیش از تأسیس سفارت ایران در اتاوا کماکان ادامه داشته است. در سال 1323 نیز هنگامی که موضوع تشکیل کمیسیون دائم مهاجرت از سوی ادارۀ بین‌المللی کار در مونترئال و همکاری ایران در این زمینه پیش آمد و هیئت دولت ایران با آن موافقت کرد، موضوع به سفارت ایران در واشنگتن ارجاع داده شد (اسناد شمارۀ‌ 5 و 6).

بر اساس اسناد موجود، دریافت روادید و اقامت و تابعیت ایرانیان در کانادا نیز از طریق کشور انگلستان و سفارت این کشور در تهران ممکن می‌شد. بر اساس یک سند، فردی با نام میرزاهرمزخان در نامه‌ای به ”ادارۀ انگلیس“ وزارت امور خارجه در سال1333 ق/1294ش/ 1915، با اشاره به تابعیت انگلیسی خود به دلیل اقامت و تحصیل در کانادا (کولونی دولت فخیمۀ انگلیس) از مانع ایجاد شده برای استخدام خود در وزارت عدلیه به دلیل همین تابعیت خبر داده است (اسناد شمارۀ‌ 7 و 8).

نخستین پیشنهاد برای ایجاد کنسولگری (1306ش/1927م)

اگرچه امور ایران و ایرانیان در کانادا در عمل در سفارت ایران در واشنگتن رسیدگی می­شد، اما از قرار معلوم این مسئولیت جنبۀ رسمی نداشت. در سال 1306ش/1927م، علی‌اکبر کاشف، تاجر ایرانی که برای تمدید ویزای تجاری خود در امریکا به ناچار به تورنتو رفته بود، در نامه‌ای به سفارت ایران در واشنگتن با اشاره به وضع ایرانیان در کانادا و بازار مناسب کانادا برای برخی کالاهای ایرانی و مشکلات تمدید ویزای خود پیشنهاد می‌کند که امور مرتبط با کانادا به سفارت ایران در واشنگتن واگذار شود و در صورتی که امکان تعیین کنسول موظف در شهرهای بزرگ کانادا (تورنتو، مونترئال و اتاوا) نیست، افرادی از ایرانیان ساکن این کشور به عنوان کنسول افتخاری تعیین شوند (اسناد شمارۀ‌ 9 و 10). اگرچه بر اساس اسناد موجود رسیدگی به امور مرتبط با کانادا تا زمان تأسیس سفارت کماکان از طریق سفارت ایران در واشنگتن پیگیری می‌شد، اما سند و گزارشی در مورد عملی شدن پیشنهاد علی‌اکبر کاشف مبنی بر ایجاد کنسولگری در شهرهای کانادا در دست نیست.

تجارت فرش ایران در کانادا از مسیر نیویورک

در گزارش علی‌اکبر کاشف دربارۀ وضعیت ایران و کالاهای ایرانی در کانادا بر اهمیت بازار فرش ایران و نیز محوریت ارامنۀ ایرانی در این زمینه در دهۀ نخست سدۀ چهاردهم خورشیدی (1306ش) اشاره شده است (سند شمارۀ 9). در آرشیو سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران چندین سند مربوط به این تجارت در یک دهۀ بعد (­سال 1316ش) وجود دارد که آگاهی‌های گوناگونی پیرامون جزئیات این تجارت و گسترۀ آن به دست می‌دهد. این اسناد مربوط به حد فاصل اردیبهشت تا اسفند سال 1316ش/ ژوئن 1937 تا مارس 1938م و مربوط به تجارتخانۀ ”فرش‌های شرقی الکسیان“ هستند. بر اساس نوشتۀ سربرگ این اسناد، تجارتخانۀ یادشده با کشورهای ایران، مصر، سوریه و چین در زمینۀ تجارت فرش در ارتباط بوده است. بر اساس این اسناد، تجارتخانۀ الکسیان ابتدا فرش ایرانی را از طریق واسطه‌های فردی خریداری می‌کرده است، اما از سال 1316ش و برای متمرکز کردن خریدهای خود و احتمالاً اطمینان بیشتر از کیفیت و نیز قیمت مناسب‌تر، در پی برقراری ارتباط با شرکت فرش ایران برآمده است. بدین منظور و در نامه‌نگاری‌هایی ضمن اعلام پیش­پرداخت، درخواست فرستادن نمونۀ فرش‌های ایرانی آمده است. این نامه‌ها به دو مقصد نمایندگی شرکت فرش ایران در نیویورک-در برخی اسناد ”شرکت صنایع ایران“ با همان آدرس-و دفتر مرکزی شرکت در تهران نوشته شده اند. در این اسناد به موضوعاتی مانند نوع، اندازه، کیفیت و قیمت فرش‌ها، چگونگی و مسیر فرستادن آنها، وضعیت حقوق گمرکی و نقل و انتقال پول از طریق بانک‌های نیویورک، کانادا و ایران اشاره شده است که از قرار معلوم گاه با مشکلاتی مانند بالا بودن قیمت‌ها از نظر تجارتخانۀ الکسیان همراه بوده است. بر اساس این اسناد، مرکز تجارتخانه در کانادا و شهر همیلتون در استان اونتاریو واقع بود. روند نامه‌نگاری‌ها و محتوای گاه انتقادی آنها نشان­دهندۀ آن است که نبود مناسبات رسمی و دیپلماتیک و معاهدات بازرگانی و گمرکی میان ایران و کانادا دشواری‌هایی را در دادوستدهای بازرگانی میان دو کشور به همراه داشت (اسناد شمارۀ 11 و 12).

واگذاری امور ایران به دفتر تجارتی کانادا در قاهره

 در سال 1309ش/1931م، سفارت انگلستان در تهران طی نامه‌ای به وزارت امور خارجۀ ایران اعلام کرد که با توجه به تأسیس دفتر تجارتی کانادا در قاهره، امور ایران نیز در حوزه مأموریت این دفتر قرار گرفته است. وزارت امور خارجۀ ایران ضمن اعلام دریافت نامۀ مرتبط با این موضوع، از شارژدافر انگلستان در تهران درخواست کرد تا دربارۀ حدود وظایف و اختیارات این دفتر توضیح داده شود. سفارت انگلستان در تهران در پاسخ توضیحاتی دربارۀ اهداف و وظایف این دفتر و چگونگی ارتباط آن با ایران عرضه کرد. بر اساس اسناد مربوط، وزارت خارجۀ ایران موضوع را با سفارت ایران در پاریس نیز در میان گذاشته و دربارۀ آن نظرخواهی کرده است. سفیر ایران در پاریس نیز در نامه‌ای به وزارت خارجه ضمن توضیح دربارۀ پیشینۀ موضوع و توصیه به موافقت با آن، پیشنهاد تأسیس دفتر مشابه در ایران را نیز داده است. در نهایت نیز وزارت امور خارجۀ ایران در نامه‌هایی به وزارت مالیه و وزارت اقتصاد خواهان همکاری آنها با این دفتر شده است. بر اساس یادداشت ادارۀ اطلاعات و مطبوعات و ترجمۀ وزارت امور خارجه که به استناد گزارش مجلۀ کانادایی کانادین پاسیفیک رالوی نوشته شده است، هدف از ایجاد ادارۀ تجارتی دولت کانادا در قاهره توسعۀ تجارت با ممالک شرق نزدیک از قبیل مصر، سودان، فلسطین، قبرس، سوریه، عراق و ایران اعلام شده است. در نامۀ توضیحی سفارت انگلستان در باب وظایف مسئول این دفتر با نام یِوِز لامونتانی-با ترجمۀ فارسی در حاشیه-مشخصاً بر پیشرفت و توسعۀ تجارت میان ایران و کانادا تأکید شده و فراهم آوردن تسهیلات و از جمله دسترسی او به مأموران مربوط در ایران درخواست شده است (اسناد شمارۀ 13 تا 18). بنا بر اشاره‌ای در یکی از اسناد موجود در آرشیو وزارت امور خارجۀ ایران، ظاهراً دولت کانادا بعدها و پیش از تأسیس سفارت در ایران موضوع واگذاری امور تجاری به نمایندۀ تجاری کانادا در کراچی را نیز پیش کشیده، اما وزارت خارجۀ ایران با اظهار ناخرسندی در این زمینه خواهان ایجاد نمایندگی سیاسی کانادا در ایران شده بود (سند شمارۀ 19). همچنین، در یک سند از حضور ”وابستۀ بازرگانی“ کانادا در ایران در سال 1337ش/1958م و همزمان با عملی شدن تأسیس سفارت کانادا در تهران یاد شده است که از سوی مقامات انگلستان در ایران منصوب شده بود (سند شمارۀ 21).

روند تأسیس سفارت و برقراری روابط مستقیم میان دو کشور

روابط رسمی و مستقیم سیاسی میان ایران و کانادا در اسفند سال 1334ش/مارس 1956م برقرار شد و علی معتمدی، نخستین سفیر (وزیرمختار) ایران، یک ماه بعد و در ابتدای سال 1335ش به اتاوا اعزام شد. معتمدی یک ساختمان شامل چند اطاق در اتاوا اجاره و کار خود را به همراه چند کارمند آغاز کرد. مدتی بعد، سفارت به ساختمانی مجلل و بزرگ در یکی از بهترین نقاط شهر منتقل شد.[5] با این حال، تأسیس سفارت کانادا در تهران حدود دو سال تا اواخر سال 1336ش/اوایل سال 1958م طول کشید. از محتوای اسناد مرتبط با موضوع، شامل نامه‌های مبادله شده میان سفارت ایران در اتاوا با وزارت امور خارجه، چنین پیداست که تغییر و تحولات سیاسی داخلی کانادا از عوامل اصلی این تأخیر بوده است. بنا بر گزارش مورخ 24­/11/1336 معتمدی به وزارت امور خارجه که بر اساس اظهارات مقامات کانادایی تنظیم شده، اگرچه تأسیس نمایندگی سیاسی کانادا در ایران جزو برنامه‌های دولت لیبرال بوده، اما به دلیل ”تغییر اوضاع“ به تأخیر افتاده و دولت محافظه‌کار نیز به دلیل روبه­رو شدن با ”انحلال مجلس و بحران“ از این کار بازمانده است. بر اساس همین گزارش، دولت کانادا ضمن اظهار تأسف بابت این تأخیر، تأسیس سفارت کانادا در ایران را ”در رأس برنامۀ وزارت امور خارجه“ این کشور پس از روی کار آمدن دولت جدید-اعم از اینکه لیبرال یا محافظه‌کار باشد-اعلام کرده است (سند شمارۀ 19). بر اساس نامه بعدی معتمدی که پس از استقرار دولت جدید در کانادا و به دنبال مراسم تودیع او و دیدار با نخست‌وزیر، وزیر امور خارجه و معاون وزیر امور خارجۀ کانادا تنظیم شده، به عوامل دیگری مانند ”نداشتن اعتبار و اشخاص ذی­صلاحیت“ در خصوص این تأخیر نیز اشاره شده و بر پیگیری جدی موضوع تأکید شده است (سند شمارۀ 20). در یکی از اسناد موجود در آرشیو کانادا نیز به پیگیری‌های معتمدی در این زمینه اشاره شده است (سند شماره 21).[6]

از قرار معلوم، پس از پایان مأموریت معتمدی در سفارت ایران در کانادا و انتصاب او به عنوان سفیر ایران در لاهه، وزارت امور خارجۀ ایران طی تلگرامی به شمس‌الدین قریب که در مقام کاردار موقت ایران تا آمدن سفیر جدید-محمود اسفندیاری-مسئولیت ادارۀ سفارت ایران را بر عهده داشت، موضوع تأسیس سفارت کانادا در ایران را پیگیری کرده است. قریب نیز در نامه‌ای به وزارت امورخارجه با اشاره به تأکید مقامات کانادایی بر تأسیس نمایندگی سیاسی کانادا در آیندۀ نزدیک (در متن: به زودی)، از سخنان نخست‌وزیر کانادا دربارۀ ضرورت این کار در پارلمان کانادا (در متن: مجلس شورا) یاد کرده است. بنا بر همین نامه، روز بعد از این سخنان، رئیس ادارۀ خاورمیانه در تماس تلفنی با قریب خواهان دیدار با وی شده و ضمن تأکید دوباره بر تأسیس نمایندگی در ایران این پرسش را پیش کشیده که آیا دولت ایران مایل است نمایندگی دو طرف در سطح ”سفارت کبرا“ باشد یا ”سفارت“ (سند شمارۀ 22). از پاسخ دولت ایران به این پرسش آگاهی­ای در دست نیست، اما با توجه به تحولات بعدی وضعیت سفارت دو کشور چنین پیداست که موضوع در حد همان سطح سفارت دنبال شده است.

در آبان سال 1337 و در حالی که موضوع تأسیس سفارت کانادا در ایران با اعزام سفیر (وزیرمختار) از سوی این کشور قطعی شده بود، رئیس تشریفات وزارت امور خارجۀ کانادا در دیدار با وزیرمختار جدید ایران، محمود اسفندیاری،[7]درخواست کرده بود که با توجه به نزدیک بودن سفر نخست‌وزیر کانادا به تهران و تنگنای زمان برای اعزام سفیر پیش از آن، به پیشنهاد مقامات انگلستان الکساندر برودی با عنوان وابستۀ تجاری و کاردار (شارژدافر) این کشور پذیرفته شود تا مقدمات این سفر را پیگیری کند. اسفندیاری در گزارش این موضوع به نکات دیگری هم اشاره کرده که برای شناخت چگونگی ارتباط دو کشور پیش از تأسیس سفارت کانادا در تهران قابل توجه است. او از جمله به نقش مقامات انگلیسی در مناسبات دو کشور تا این زمان اشاره کرده و اینکه بنا بر گفته رئیس تشریفات وزارت امور خارجۀ کانادا از آنجا که وزیرمختار کانادا در ایران با تصویب ملکۀ انگلستان تعیین خواهد شد، تا انجام این کار نام وزیرمختار محرمانه خواهد بود و در معرفی فرد در نظر گرفته شده اشاره کرده که او از صاحب‌منصبان عالی‌رتبۀ وزارت خارجه و جزو هیئت نمایندگی کانادا در امور سازمان ملل متحد است. رئیس تشریفات همچنین درخواست کرده-خیلی با احتیاط و محرمانه-که دولت کانادا مایل است با وجود اقدام مقامات انگلیسی در تعیین کاردار موقت کانادا (برودی) در تهران، از آن پس امور میان دو کشور فقط از مسیر سفارتخانه‌های دو کشور دنبال شود (سند شمارۀ 23).[8]

نخستین سفیر کانادا در ایران

سرانجام وزارت امور خارجۀ کانادا در 7 نوامبر سال 1958م/­16 آبان 1337ش در نامه‌ای به وزیر خارجۀ ایران، علی‌اصغر حکمت، جورج برنارد سامرز را به عنوان نخستین وزیرمختار (Legation) کانادا در ایران معرفی کرد و از آمادگی این کشور برای ارتقای نمایندگی این کشور تا سطح سفارت (Embassy) در صورت تمایل دولت ایران خبر داد. در این نامه همچنین بار دیگر کاردار موقت (شارژدافر) بودن الکساندر برودی تا زمان استقرار وزیرمختار یادآوری شده است (سند شمارۀ 24). سفیر ایران در کانادا همچنین پیشینۀ کاری جورج برنارد سامرز (سند شمارۀ 25) را که به پیوست نامه‌ای از سوی رئیس تشریفات وزارت امور خارجه کانادا دریافت کرده بود به دفتر مخصوص شاهنشاهی فرستاد. یادداشت مورخ 24 دسامبر 1958م/­3 دی 1337ش نیز حکایت از موافقت شاه ایران با سفارت فوق‌العاده و وزیرمختاری سامرز دارد (سند شمارۀ 26). بر اساس اسناد موجود، وزیرمختار ایران در کانادا و دوستان او پیش و پس از اعزام سامرز میهمانی‌هایی را به افتخار او ترتیب داده بودند (اسناد شمارۀ 27 و 28).

پس از ورود و استقرار سفیر کانادا در تهران، محمود اسفندیاری در گزارشی به وزارت امور خارجه پیرامون مقام و جایگاه سامرز، روند اعزام او، برگزاری مراسم مرتبط با این اعزام و بازتاب انتصابش در نشریات کانادایی توضیحاتی عرضه کرد (سند شمارۀ 29). چنان­که از این توضیحات برمی‌آید، عکس‌ها و بریدۀ نشریات نیز به پیوست این گزارش برای وزارت امور خارجه فرستاده شده بود-در اسناد دریافت­شده از آرشیو وزارت امور خارجه در جریان اجرای این پژوهش این پیوست‌ها موجود نبودند. از سوی دیگر، سامرز نیز یک بار در مسیر سفر خود از نیویورک-طبق نامۀ محمود اسفندیاری به وزارت امور خارجه (سند شمارۀ 30)-و بار دیگر پس از استقرار در تهران در نامه‌هایی به سفارت ایران در اتاوا ضمن سپاس­گزاری از میهمانی‌های برگزارشده به افتخار او، گزارش مراحل سفر خود و از جمله توقف در بیروت و دیدار با سفیر و کاردار ایران در آن شهر، چگونگی استقرار در تهران و ارائۀ اعتبارنامۀ خود به شاه ایران را ارائه کرده است (سند شمارۀ 31).

بدین ترتیب، در روندی حدوداً دو ساله و با فرازونشیب‌هایی سفارت‌های دو کشور در پایتخت‌های یکدیگر تأسیس شدند. از آن پس، روند مسافرت‌های مقامات رسمی دو کشور آغاز شد و روابط در زمینه‌های سیاسی، اقتصادی، و فرهنگی گسترش یافت؛ روندی که تا سال 1357ش/­1978م کماکان ادامه داشت و سفر شاه ایران به کانادا در 1344ش/­1966م و سفر ملکۀ ایران در 1350ش/­1971م به این کشور از یک سو و سفر وزیر خارجۀ کانادا در 1348ش و رئیس مجلس سنای این کشور در 1350ش به ایران از سوی دیگر از جمله نقاط اوج آن بود.

وقوع انقلاب در ایران و پیامدهای آن روابط دو کشور در 43 سال بعد (2022­-1980م/­1401­-1358ش) را وارد مرحلۀ تازه‌ای کرد؛ مرحله‌ای که   ”ناپایداری“ و ”تنش متناوب“ مهم‌ترین ویژگی آن بوده است. در مقابل، در این دوران مهاجرت گستردۀ ایرانیان به کانادا که جمعیت چند ده هزار نفری آنها را به صدها هزار نفر افزایش داده است، زمینه‌ساز نوع دیگری از روابط میان ایران و کانادا شد که با توجه به فرازونشیب شدید روابط سیاسی میان دو کشور می­باید از آن بیشتر به ”روابط اجتماعی­-مهاجرتی“ میان دو کشور یاد کرد.

پیوست‌ها

پیوست شمارۀ 1: نمایندگان سیاسی ایران در کانادا و کانادا در ایران (1359­-1335ش/­1979­-1956م)

نمایندگان سیاسی ایران در کانادا[9]

نمایندگان سیاسی کانادا در ایران

در سال 1359 سفارت تعطیل و تبدیل به دفتر حفاظت از منافع کانادا، مستقر در سفارت دانمارک، شد.

پیوست 2: گاه‌شمار روابط سیاسی ایران و کانادا (1399 -1334ش/2020 – 1956م)[13]

1334­/­1955: برقراری روابط سیاسی رسمی میان دو کشور

1335­/­1956: تأسیس سفارت ایران در اتاوا

1337­/­1959: تأسیس سفارت کانادا در تهران / گسترش تدریجی مناسبات سیاسی، اقتصادی و علمی­–­آموزشی میان دو کشور در دهه‌های 1340 و 1350­/­1960 و 1970

1979­/­1358: کمک سفارت کانادا در مخفی شدن شش نفر از اعضای سفارت ایالات متحده امریکا به مدت 79 روز پس از تصرف آنجا توسط دانشجویان ایرانی

1980­/­1359: خروج شش امریکایی با پاسپورت کانادایی از ایران، خروج سفیر (تیلور) و بسته شدن سفارت کانادا در تهران. تعیین سفارت دانمارک به عنوان حافظ منافع کانادا در ایران و تبدیل نمایندگی ایران به سطح کاردار در کانادا

1988­/­1367: اعزام ناظران نظامی کانادا به ایران برای نظارت بر برقراری آتش‌بس میان ایران و عراق

1990­/­1369: از سرگیری روابط سیاسی میان دو کشور و تعیین سفیر کانادا در ایران پس از ده سال / گسترش مناسبات تجاری میان دو کشور

2012­/­1391: بسته شدن سفارت کانادا در تهران و اخراج دیپلمات‌های ایرانی از کانادا/ تعیین سفارت ایتالیا به عنوان حافظ منافع این کشور در ایران در پی بالا گرفتن مناقشه بر سر برنامه هسته‌ای ایران

2015­/­1394: پیشگامی کانادا در صدور قطعنامه پیرامون وضعیت حقوق بشر در ایران

2016­/­1395: اظهار تمایل جاستین ترودو برای برقراری دوباره مناسبات سیاسی میان دو کشور/ رأی دادگاه عالی استان آنتاریو به مصادره دارایی‌های غیردیپلماتیک ایران به ارزش 13 میلیون دلار

2018/­1397: تصویب طرح توقف گفت‌وگوهای مربوط به از سرگیری روابط دو کشور در پارلمان کانادا در پی خروج امریکا (دونالد ترامپ) از توافق‌نامه جامع همکاری‌ بر سر برنامه هسته‌ای ایران (برجام)

2024­–­2020­/ 1403-­1399: رویارویی دولت کانادا با دولت ایران در پی سقوط هواپیمای مسافربری اوکراینی با اکثریت مسافرانِ عازم کانادا در اثر شلیک موشک توسط نیروهای نظامی ایران و ادامه تنش در روابط دو کشور

پیوست 3: اسناد[14]

1. سند شمارۀ GH1330-K59-P26-2، آرشیو وزارت امور خارجه

2. سند شمارۀ GH1330-K59-P26-1، آرشیو وزارت امور خارجه

3. سند شمارۀ GH1330-K59-P26-6، آرشیو وزارت امور خارجه

4. سند شمار، GH1330-59-P10-4، آرشیو وزارت امور خارجه

5. سند شمارۀ SH1323-k6-p4-7، آرشیو وزارت امور خارجه

6. سند شمارۀ SH1323-k6-p4-10، آرشیو وزارت امور خارجه

7. سند شمارۀ CH1333-K49-P42-1، آرشیو وزارت امور خارجه

8. سند شمارۀ CH1333-K49-P42-1، آرشیو وزارت امور خارجه

9. اسناد شمارۀ SH1306-K38-P32-4, 5، آرشیو وزارت امور خارجه

10. سند شمارۀ SH1306-K38-P32-6، آرشیو وزارت امور خارجه

11. اسناد شمارۀ NLAI-244-000163-0033-36، آرشیو سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران

12. اسناد شمارۀ NLAI-244-000163-0025, 31, 32، آرشیو سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران

13. سند شمارۀ SH1309-K27-P52.327-17، آرشیو وزارت امور خارجه

14. سند شماره SH1309-K27-P52.327-8، آرشیو وزارت امور خارجه

15. سند شمارۀ SH1309-K27-P52.327-17، آرشیو وزارت امور خارجه

16. سند شمارۀ SH1309-K27-P52.327-9، آرشیو وزارت امور خارجه

17. سند شمارۀ SH1309-K27-P52.327-2

18. سند شمارۀ SH1309-K27-P52.327-4

19. اسناد شمارۀ SH1333.41-k5-p250.5-2,3، آرشیو وزارت امور خارجه

20. اسناد شمارۀ SH1333.41-k5-p250.5-10,11، آرشیو وزارت امور خارجه

21. Reference Number: RG20-A-4, Volume: 1701, File: 817-I5-2, pt 1, p 51, Library and Archive Canada

22. سند شمارۀ SH1333.41-k5-p250.5-9، آرشیو وزارت امور خارجه

23. اسناد شمارۀ SH1333.41-k5-p250.5-12,13، آرشیو وزارت امور خارجه

24. سند شمارۀ SH1333.41-k5-p250.5-27، آرشیو وزارت امور خارجه

25. سند شمارۀ SH1333.41-k5-p250.5-29، آرشیو وزارت امور خارجه

26. سند شمارۀ SH1333.41-k5-p250.5-39، آرشیو وزارت امور خارجه

27. سند شمارهۀ SH1333.41-k5-p250.5-38، آرشیو وزارت امور خارجه

28. سند شمارۀ SH1333.41-k5-p250.5-34، آرشیو وزارت امور خارجه

29. اسناد شمارۀ SH1333.41-k5-p250.5-36,37، آرشیو وزارت امور خارجه

30. سند شمارۀ SH1333.41-k5-p250.5-34، آرشیو وزارت امور خارجه

31. سند شمارۀ SH1333.41-k5-p250.5-35، آرشیو وزارت امور خارجه

[1]بنگرید به جواد عباسی، تاریخ روابط ایران و کانادا به روایت اسناد (تهران: ندای تاریخ، 1402).

[2]حسینقلی امیراصلانی، کانادا دیروز و امروز (تهران: بی‌نا، 1345)، 228؛ محمود برازش، آشنایی با کشورهای جهان: کانادا (مشهد: انتشارات آفتاب هشتم، 1388)، 68 و 75.

[3]برای آشنایی با وضعیت مناسبات دو کشور در دوران انقلاب تا بسته شدن سفارت کانادا در تهران و از جمله نقش کانادا در موضوع گروگان‌گیری در سفارت امریکا بنگرید به یاسر نورعلی‌وند، ”روابط ایران و کانادا و چشم‌انداز آن،“ دیدبان امنیت ملی، شمارۀ 44 (آذرماه 1394)، 34-29 و نیز

Robert Wright, Our Man in Tehran: The Truth Behind the Secret Mission to Save Six Americans during the Iran Hostage Crisis and the Ambassador Who Worked with the CIA to Bring Them Home (New York, Other Press, 2011; “Canada Closes Embassy in Iran, Removing Remaining 4 Personnel,” New York Times (29 January 1980), Section A, Page 9; at https://www.nytimes.com/1980/01/29/archives/canada-closes-embassy-in-iran-removing-remaining-4-personnel.html%20(27.

دربارۀ مسائل مربوط به روابط دو کشور در دهۀ 1390ش/­2010 بنگرید به

Ferry de Kerckhove, “Canada and Iran: Looking Beyond the Present,” Canadian Defense & Foreign Affairs Institute(September 2012); at: https://d3n8a8pro7vhmx.cloudfront.net/cdfai/pages/43/attachments/original/1413677289/Canada_and_Iran_Looking_Beyond_the_Present.pdf?1413677289; Anderson, Ryan J., “The Case for Restoring Relations with Iran,” Policy Brief (January 2019); at

https://www.queensu.ca/cidp/sites/webpublish.queensu.ca.cidpwww/files/files/publications/Policy%20Briefs/5-1_CIDP_PB_Anderson_Jan19.pdf%20(30-10-2021); MajidBozorgmehri and Sonaz Nasiri, “Iran and Canada Relations Main Obstacles and Bilateral Perspectives,” International Journal of Political Science, 9:1 (Spring 2019); at https://ijps.stb.iau.ir/article_671990_bb6578326a0a5bb05af584bee34db0a9.pdf%20(30-10-2021);

Senate Canada, Standing Senate Committee on Foreign Affairs and International Trade, “Iran in Focus: Current Issues for Canadian Foreign Policy” (December 2012); at https://sencanada.ca/content/sen/committee/411/aefa/rep/rep09dec12-e.pdf.

[4]امیر اصلانی، کانادا دیروز و امروز، 228؛ سند شمارۀ 21.

[5]امیراصلانی، کانادا دیروز و امروز، 228.

[6]بر اساس اسناد آرشیو کانادا، از سال 1955م/1333م دولت ایران پیگیر مبادلۀ سفیر میان دو کشور بوده است و پیشنهادهای مختلفی میان دولتمردان و دیپلمات‌های کانادایی و از جمله سفیر این کشور در مصر دربارۀ چگونگی پاسخ به درخواست ایران مطرح بوده است. در این اسناد ضمن اشاره به اصرار و حساسیت ایران در این زمینه و از جمله احتمال نارضایتی دولت ایران از کم­توجهی به این کشور در مقایسه با کشورهای دیگر و از جمله کشورهای عرب، گزینه‌های مختلف از جمله فرستادن نمایندۀ تجاری، تعیین سفیر غیرمقیم و فرستادن سفیر و نمایندۀ تجاری به همراه یکدیگر مورد بحث قرار گرفته است. بنگرید به

Library and Archive Canada /Reference Number: RG20-A-4, Volume: 1701, File: 817-I5-2, pt 1, pp. 53-78.

[7]بر اساس پروتکل چهار صفحه‌ای مربوط به تشریفات پذیرش سفیر جدید ایران در اتاوا که به امضای منشی فرماندار کل کانادا رسیده است، محمود اسفندیاری در 12 نوامبر سال 1958م/21 ابان 1337ش در مراسمی اعتبارنامۀ خود را به فرماندار کل کانادا تحویل داد. بنگرید به آرشیو وزارت امور خارجه، اسناد شماره‌های SH1333.41-k5-p250.5-4,5,6,7.

[8]با توجه به وابستگی کامل امور کانادا به انگلستان تا دهۀ 1930 میلادی، بسیاری از امور مرتبط با ایران و کانادا ذیل سیاست‌ها و برنامه‌های دولت انگستان قرار داشت. هنگامی که در سال 1904م/1283ش دولت انگلستان کوشید از مشارکت دیگر کشورها در امتیاز نفت دارسی بهره­مند شود، به سراغ لرد استراتکونا (Lord Strathcona) رفت که ثروت هنگفتی در کانادا به دست آورده و موجد راه‌آهن سراسری کانادا بود و او حاضر به کمک به دارسی در این زمینه شد. بنگرید به علی‌اصغر شمیم، ایران در دورۀ سلطنت قاجار (تهران: انتشارات بهزاد، 1387)، 290-291. در نگاه ایرانیان نیز کانادا جزو مستعمرات انگلستان در نظر گرفته می‌شد. برای نمونه، عین‌السلطنه در گزارش تحولات دوران جنگ جهانی نخست می‌نویسد: ”مستعمرات انگليس كانادا و استراليا و غيره به وجه اتم و اكمل از وطن مادرى خود همراهى مى‏كنند. “به نوشتۀ همو، انگلستان در این دوران از کانادا گندم وارد ایران می‌کرد و در ابتدا قرار بود رضاشاه را به کانادا تبعید کنند. بنگرید به قهرمان­ميرزا سالور عين‏السلطنه، روزنامۀ خاطرات عين‏السلطنه (تهران: اساطیر، 1374)، جلد 6، 4380؛ جلد 10، 7897 و 7969. همچنین، برای شناخت رایج در ایران ازکانادا و تحولات آنجا در دورۀ ناصری بنگرید به محمدحسن­خان اعتمادالسلطنه، تاريخ منتظم ناصرى (تهران: دنياى كتاب، 1367)، جلد 2، 1160 و 1165؛ جلد 3، 1565، 1647، 1869 و 1999.

[9]دفتر آموزش و ارزشیابی، سیاستگذاران و رجال سیاسی در روابط خارجی ایران (تهران: دفتر مطالعات سیاسی و بین‌المللی وزارت امور خارجه، 1369).

[10]آرشیو وزارت امور خارجه، سند شمارۀ SH1333.41-k5-p250.5-9.

[11]آرشیو وزارت امور خارجه، سند شمارۀ SH1342.49-k7-p410.4-41,42.

[12]آرشیو سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران، سند شمارۀ NLAI-297-000415-0003.

[13]محمودرضا برازش، آشنایی با کشورهای جهان: کانادا (مشهد: انتشارات آفتاب هشتم، 1388)؛ مرضیه ساقیان، کانادا (تهران: مؤسسۀ چاپ و انتشارات وزارت امور خارجه، 1374)، 198-197؛ ”پیشینه روابط ایران و کانادا،“ دسترس­پذیر در

https://old.iranintl.com;

”گذری بر روابط ایران و کانادا در تاریخ،“ دسترس­پذیر در

https://kiusk.ca

“Canada-Iran Relations”, at

https://www.canadainternational.gc.ca/iran/canada-iran/canada-iran.aspx?lang=eng;

“Timeline: Canada’s diplomatic relationship with Iran,” at

https://globalnews.ca/news/6389129/timeline-canada-iran-relationship and https://nationalpost.com/pmn/news-pmn/canada-news-pmn/a-timeline-of-the-relationship-between-iran-and-canada;/

“Canada-Iran relations before and since PS752”, at

https://www.toronto.com/news-story/10303656-canada-iran-relations-before-and-since-ps752.

[14]برای بازیابی اسناد در آرشیوهای وزارت امور خارجۀ ایران و سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران از همکاری خانم بهاره زرگری، پژوهشگر مطالعات آرشیوی، بهره برده‌ام. وامدار و سپاس­گزار ایشان هستم.