میشل مازاوی (1926-2013)

میشل مازاوی  (Michel Mazzaoui, 1926-2013) متخصص تاریخ عصر صفوی، زاده ناصره در فلسطین بود. فعالیت­های دانشگاهی­اش را در دانشگاه امریکایی بیروت آغاز کرد، جایی که مدرک کارشناسی­اش را از آنجا گرفت. پس از آن در مقام محقق در زمینۀ اختلافات مرزی در شبه جزیره عربستان به استخدام شرکت نفت عربستان سعودی (آرامکو) در آمد و چندی بعد، در 1959، آرامکو او را برای تحصیل در رشتۀ سیاست منطقه­ای  به دپارتمان ادبیات و زبان­های شرقی دانشگاه پرینستون فرستاد. در پرینستون با مرشد فکری آینده­اش، مارتین دیکسون، ملاقات کرد. دیکسون او را به سوی مطالعات شیعه و تاریخ صفویه سوق داد و میشل از آن پس تا پایان عمرش این موضوعات را با علاقه­ای وافر دنبال کرد. در آن زمان دیکسون دکترایش را به تازگی، در 1958، از پرینستون گرفته استاد مطالعات ایرانی شده بود. میشل مازاوی نخستین تاریخ­دان در میان بسیار کسان است که دیکسون آموزش داد.

مازاوی در 1965 رسالۀ دکتری مهم و تأثیرگذاری دربارۀ آیین شیعه و برآمدن سلسلۀ صفوی نوشت که در 1972 با عنوان خاستگاه های صفویه: شیعه، صوفیه و غُلات منتشر شد.[1] این کتاب کاوشی است در تاریخ اجتماعی و مذهبی اواخر قرون وسطا در جهان فارسی­زبان؛ دورانی مبهم میان حکمرانی مغول و عصر صفوی. مازاوی برای نخستین­بار به مطالعۀ غُلات پرداخت و مجموعۀ متنوعی از جنبش­های علوی اعم از حروفیه، سربداران، مشعشعه و صفویه را از حیث تاریخی بررسی کرد. او این شورشیان منجی­گرا را، که رهبرانشان به بهانۀ عدالت اجتماعی مدعی الوهیت بودند، با شیعیان، صوفیه و غلات  در یک دسته قرار داد و آنگاه پیوندهای درونی زبان مرجع مشترک میان ایشان را  وانمود. به لطف آثار پیش­رو کسانی چون مازاوی، مطالعات غُلات اکنون رونق یافته است.

مازاوی همچنین به بررسی تذکرۀ صفوت­الصفا نیز تعلق خاطر داشت. این تذکره در شرح حال و سلوک شیخ صفی­الدین اردبیلی (650-735ق/1252-1334م) است که مریدش، ابن بزازبه، آن را به فاصلۀ یک نسل پس از فوت شیخ صفی­الدین نوشته است. این اثر دستخوش تفسیر و تحویل­های متفاوت شده که مهم­ترین آنها در سایه توجهات شاه تهماسب در 940ق/1533م صورت گرفته است. این تفسیر ویژه نقشی اساسی در مشروعیت خاندان صفوی داشت و شجره­نامۀ این دودمان را به امام هفتم شیعیان، موسی کاظم، می­رساند. مازاوی در یادنامۀ بزرگداشت دوست و همکارش جان وودز می­نویسد:

گاهی اوقات در نخستین دوره­های کاری‌ام در زمینۀ تاریخ صفویه احساسی داشتم که من برگزیده شده بودم تا این اثر را ویرایش و منتشر کنم. مدت­ها این تعهد را جدی گرفتم و شروع کردم به یافتن و نجات دادن نسخه­های خطی صفوت . . .[2]

مازوای به­سرعت متوجه شد که به تنهایی از انجام این عمل خطیر بر نمی­آید و بنابراین در این زمینه به همکاری با هانس رومر در بخش شرق­شناسی دانشگاه آلبرت لودویگ در فرایبورگ پرداخت. دانشگاه یوتا و دانشگاه فرایبورگ از انتشار ویرایش پنج جلدی تذکره صفوت به توسط پنج دانشمند (رومر، خیرالله، هارمن، گلاسن و مازاوی) حمایت کردند. ایران، ایالات متحده و آلمان از این پروژه پشتیبانی مالی می­کردند، اما شوربختانه پس از انقلاب 1357 ایران این پشتیبانی قطع شد. مازاوی امید داشت که روزی دوباره این پروژه احیا شود: ”همایش های فراوانی از زمان انقلاب برگزار شده است، اما هنوز نوبت به شیخ صفی نرسیده است.“[3]

در 1990، مازاوی و یکی از دیگر شاگردان دیکسون، ورا مورین، تعدادی از شاگردان و همکاران دیکسون را به منظور انتشار اثری در بزرگداشت استاد، همکار و دوست عزیزشان دعوت کردند. این اثر با نام مطالعات خردمندانه دربارۀ اسلام: مقالاتی در تجلیل از مارتین ب. دیکسون منتشر شد.[4] این کتاب نشان از وسعت پژوهش­های مورد علاقۀ دیکسون در حوزۀ زبان فارسی، متون فارسی – یهودی، و زبان­های ترکی و عربی و نیز رشته­های دیگری همچون تاریخ، زندگی­نامه­نویسی، عرفان، فلسفه، دین­پژوهی و فلسفۀ هنر دارد.

پس از درگذشت دیکسون در 1991، مازاوی در مقام پیشکسوت حوزۀ مطالعات صفوی در 1998 کنفرانسی را در سالت­لیک­سیتی برگزار کرد که تاریخ­دانان متخصص دوره­های تیموری، آق­قویونلو، صفویه، مغول و عثمانی را صمیمانه گرد هم آورد. ماحصل این کنفرانس در کتاب ایران صفوی و همسایگانش منتشر شده است.[5]

میشل مازاوی تا زمان بازنشستگی­اش در 2009، در دانشگاه امریکایی بیروت، دانشگاه فرایبورگ، دانشگاه پرینستون، دانشگاه مک­گیل و دانشگاه یوتا تدریس کرد. همکاران و شاگردانش او را چونان استاد، دانشمند و دوستی سخی، طناز و فداکار در خاطر خواهند داشت. مازاوی در 5 دسامبر 2013 در میامی فلوریدا در خانۀ خواهرش رُز و در میان خواهرزادگانش چشم از جهان فروبست.

[1]Michel Mazzaoui, Origins of the Safavids: Shi’ism, Sufism and Ghulat (Wiesbaden: F. Steiner, 1972).

این کتاب به فارسی ترجمه شده است. بنگرید به میشل مزاوی، پیدایش دولت صفوی، ترجمۀ یعقوب آژند (تهران: نشر گستره، 1363).

[2]Judith Pfeiffer and Sholeh A. Quinn (eds.), History and Historiography of Post-Mongol Central Asia and the Middle East. Studies in Honor of John E. Woods, in collaboration with Ernest Tucker (Wiesbaden: Harrassowitz, 2006), 305.

[3]Pfeiffer and Quinn (eds.), History and Historiography, 305.

[4]Michel Mazzaoui and Vera B. Moreen (eds.), Intellectual Studies on Islam: Essays Written in Honor of Martin B. Dickson (Salt Lake City: University of Utah Press, 1990).

[5]Michel Mazzaoui  (ed.), Safavid Iran and her Neighbours (Salt Lake City; University of Utah Press, 2003).